Bugün Orta Doğu’da yükselen dumanlar, sadece modern füzelerin değil, 2500 yıllık bir devlet geleneği ile son yüzyıla damga vuran ideolojik sancıların bir patlamasıdır. Pers İmparatorluğu’ndan bu yana bölgenin "yıkılmaz kalesi" olarak görülen İran, bugün tarihinde belki de en kritik dönemeçten geçiyor.

Kadim Miras: İmparatorluk Refleksi

Görsel

İran’ın bugünkü duruşunu anlamak için MÖ 550’ye, Büyük Kiros’un kurduğu Ahameniş (Pers) İmparatorluğu’na bakmak gerekir. Persler, sadece toprak fethetmekle kalmamış, bölgeye merkezi bürokrasiyi ve "Şehinşah" (Kralların Kralı) kavramını miras bırakmıştır. 7. yüzyıldaki İslam fethi ve 16. yüzyılda Safevilerin Şiiliği resmi mezhep ilan etmesiyle İran, bugünkü teopolitik kimliğinin temellerini atmıştır.

Son Yüzyıl: Modernleşme ve Devrim Çatışması

İran’ın bugünkü krizine giden yol, son 100 yıldaki keskin ideolojik makas değişimlerinde saklı:

Pehlevi Dönemi (1925-1979): Rıza Şah ve oğlu Muhammed Rıza Pehlevi, İran’ı "Batılı, seküler ve milliyetçi" bir eksene oturtmaya çalıştı. Ancak "Ak Devrim" gibi modernleşme hamleleri, halkın dindar kesimi ve çarşı esnafı arasında derin bir yabancılaşma yarattı.

1979 İslam Devrimi: Şah'ın baskıcı yönetimi ve Batı bağımlılığına tepki olarak doğan devrim, Humeyni önderliğinde "Ne Doğu ne Batı, sadece İslam" sloganıyla dünyayı sarstı. Bu, İran’ı bölgesel bir "devrim ihraç eden" aktöre dönüştürdü.

2026: İdeolojinin Askeri Çarpışması

Bugün, 1 Mart 2026 itibarıyla İran; ABD ve İsrail ile tarihinin en doğrudan ve geniş çaplı savaşına girmiş durumda. Dün (28 Şubat) gerçekleşen operasyonlarda dini lider Ayetullah Ali Hamaney dahil üst düzey isimlerin hedef alınması, 1979'dan beri süregelen "Velayet-i Fakih" (Din bilginlerinin otoritesi) sisteminin en büyük varoluşsal krizini tetikledi.

Bugünkü Savaşın İdeolojik Bağlamı:

Vekalet Savaşlarının Sonu: İran yıllarca Hizbullah ve Husiler gibi "Direniş Ekseni" unsurlarıyla savaşı sınırlarının uzağında tuttu. Ancak bugün savaş bizzat İsfahan, Tahran ve Hürmüz Boğazı'na taşınmış durumda.

İç ve Dış Kıskaç: 2026'daki bu saldırılar, ülkede zaten aylardır süren ekonomik kriz ve sivil huzursuzluğun üzerine geldi. Rejim, "dış tehdit" karşısında iç cepheyi konsolide etmeye çalışırken, internetin %4 seviyesine düşürülmesiyle dış dünyadan izole bir savunma hattı kuruyor.

İsrail'in Yeni Stratejisi: İran 'Gri Bölge' Savaşından Çıkmaya mı Zorlanıyor?

İran, geçtiğimiz on yıllar boyunca savunma stratejisini füzeler ve gelişmiş hava savunma sistemleri üzerine inşa ederek bölgesel bir derinlik oluşturmayı hedeflemiştir. Bu politika kapsamında Lübnan, Irak, Suriye ve Yemen'deki devlet dışı silahlı aktörlere yönelik yapılan yatırımlar, Tahran'ın "gri bölge" savaşı olarak adlandırdığı doktrinin temelini oluşturmaktadır. Bu stratejik yaklaşım, tam ölçekli bir konvansiyonel savaşa girmeden düşman unsurlar üzerinde baskı ve yıpratma oluşturma prensibine dayanmaktadır. Ancak 7 Ekim 2023 tarihinden itibaren bölgedeki askeri dinamiklerin değişmesiyle birlikte, İran'ın bu uzun vadeli stratejisi yeni bir meydan okumayla karşı karşıya kalmıştır.

İran Uzmanı Saeed Jafari'ye göre, Tahran'ın yürüttüğü "gri bölge" savaşı ne tam bir barış halini ne de topyekûn bir çatışmayı ifade etmektedir. Bu süreç; tehditler, inkar edilebilir saldırılar ve yıpratma hamleleri aracılığıyla, büyük bir savaşa sebebiyet vermeden karşı tarafa maliyet ödetme amacı taşımaktadır. Bölgesel derinlik arayışı, İran'ın sınır ötesindeki müttefik grupları bir savunma ve saldırı kalkanı olarak kullanmasını sağlamıştır.

İsrail'in son dönemdeki askeri stratejisi, İran'ı bu konforlu alandan çıkarmayı hedefleyen bir değişim göstermektedir. 7 Ekim sonrası süreçte İsrail, Tahran yönetimine doğrudan bir tercih sunmayı amaçlayan hamleler yapmaktadır. Bu politika, İran'ın ya bölgesel etkisinden geri çekilmesini ya da çatışmayı doğrudan üstlenerek gerilimi tırmandırmasını zorunlu kılan bir zemin hazırlamaktadır.

Stratejinin ilk aşamasında İsrail, doğrudan İran ile bağlantılı olan bölgesel vekil grupları hedef almıştır. Lübnan'dan Yemen'e kadar uzanan bir hatta düzenlenen operasyonlar, "gri bölge" doktrininin lojistik ve askeri ayaklarını zayıflatmaya yönelik gerçekleştirilmiştir. Bu saldırılar, grupların operasyonel kapasitesini kısıtlayarak Tahran'ın bölgedeki hareket alanını daraltmıştır.

Sürecin devamında İsrail, saldırı menzilini genişleterek bölgedeki kritik hedeflerin yanı sıra İran içindeki unsurlara da yönelmiştir. Bu durum, inkar edilebilir saldırıların yerini daha doğrudan ve açık hedef alma stratejisinin aldığını göstermektedir. Tahran'ın çeşitli unsurlarına yapılan bu saldırılar, "gri bölge" dengesini bozarak çatışmayı konvansiyonel bir düzleme çekme potansiyeli taşımaktadır.

Tarih Tekerrür mü Edecek?

İran, Büyük İskender'den Moğollara kadar pek çok işgali kültürel potasında eritip hayatta kalmayı başarmış bir coğrafya. Ancak 2026 savaşı, sadece askeri bir saldırı değil; 1979 ideolojisinin teknolojik ve jeopolitik bir kuşatma altındaki final sınavı gibi görünüyor. Bölge uzmanları, Hamaney sonrası dönemde İran’ın ya radikal bir iç çöküşe sürükleneceği ya da milliyetçi duyguların şeriat ideolojisinin önüne geçtiği yeni bir "Pers uyanışı" yaşayacağı görüşünde.

Kaynak: Haberim.com.tr