Türkiye Büyük Millet Meclisi bünyesinde kurulan Yapay Zeka Araştırma Komisyonu, ülkenin teknolojik geleceğine yön verecek kapsamlı raporunu tamamlayarak kamuoyuyla paylaştı. Komisyon Başkanı Fatih Dönmez tarafından açıklanan bu stratejik belge, Türkiye'nin dijital dönüşüm sürecinde izleyeceği yol haritasını en ince ayrıntısına kadar ortaya koyuyor. Yaklaşık 900 sayfadan oluşan dev rapor, sadece teknik bir analiz sunmakla kalmıyor, aynı zamanda Türkiye'nin küresel teknoloji liginde üst sıralara tırmanması için gerekli olan kurumsal ve hukuki reformları da içeriyor. Yapay zekanın hayatın her alanına sirayet eden etkileri göz önünde bulundurularak hazırlanan bu çalışma, Türkiye'nin bu alanda pasif bir kullanıcı olmaktan çıkıp aktif bir kurucu aktör olma iradesini simgeliyor.

TBMM'de yapay zeka için kurum kurulması önerisiGörsel

Komisyon Başkanı Fatih Dönmez, raporun tamamlanmasının ardından TBMM'de düzenlediği basın toplantısında, yapay zekanın modern dünyadaki stratejik önemine vurgu yapan çarpıcı değerlendirmelerde bulundu. Yapay zekanın klasik bir teknoloji katmanı olmanın ötesine geçtiğini belirten Dönmez, konuyu ulusal egemenlik ve ekonomik bağımsızlık çerçevesinde ele aldı. Toplantıda konuşan Dönmez, "Yapay zeka artık klasik bir teknoloji değil. Hayatımızın her alanına dokunan ve belki de o başlıkları radikal değişimlere zorlayan bir teknolojiyle karşı karşıyayız. Yapay zeka; ekonomik rekabetin belirleyicisi, ulusal güvenliğin çarpanı, toplumsal dönüşümün hızlandırıcısı pozisyonundadır. En önemlisi, belki de veri çağında egemenliğin yeni tanımını yapay zeka ile yapıyor olacağız. Raporumuzun temel yaklaşımı nettir; Türkiye, yapay zeka alanında sadece kullanıcı ya da uygulayıcı değil; geliştiren, düzenleyen ve küresel normlara katkı sunan bir aktör olmasını arzu ediyoruz. Bir G20 üyesi olarak hedefimiz, yalnızca ekonomik büyüklüğümüzle değil, teknolojik gelişmelerde de ilk 20'de olma arzusundayız. Hedefimiz; teknoloji üretim kapasitemiz, dijital altyapımız ve insan kaynağımızla da ilk 20 içinde kalıcı bir şekilde konumlanmaktır. Bu bir prestij meselesi değildir. Bu rekabet gücü, stratejik bağımsızlık ve gelecek vizyonu meselesidir. Biz, ‘Teknolojiyi tüketen değil, üreten Türkiye’ idealini yapay zeka alanında da hayata geçirmek istiyoruz" ifadelerini kullandı.

Yasakçı değil düzenleyici bir yaklaşım benimseniyor

Yapay zeka teknolojilerinin beraberinde getirdiği risklerin de farkında olduklarını ifade eden Dönmez, bu süreçte inovasyonun önünü kapatmadan güvenli bir zemin oluşturmayı hedeflediklerini belirtti. Algoritmik ayrımcılık ve veri güvenliği gibi hassas konuların yönetişim mekanizmalarıyla çözülmesi gerektiğini hatırlatan Dönmez, devletin bu konudaki duruşunu şu sözlerle özetledi: "Algoritmik ayrımcılık, veri güvenliği ihlalleri, mahremiyet sorunları, istihdam dönüşümü ve etik sınırlar, mutlaka doğru yönetişim mekanizmalarıyla ele alınmalıdır. Komisyonumuz; etik standartların belirlenmesi, risk temelli regülasyon modeli geliştirilmesi ve kurumsal koordinasyonun güçlendirilmesi yönünde somut öneriler ortaya koymuştur. Bizim yaklaşımımız yasaklayıcı değil, düzenleyici ve dengeleyicidir. Amacımız inovasyonu boğmak değil, güven ortamı oluşturarak sürdürülebilir bir ekosistem inşa etmektir."

Dönmez ayrıca, TBMM'nin bu teknolojik devrim karşısında edilgen kalmayacağını, yasama organı olarak süreci yönlendirme sorumluluğunu taşıdığını vurguladı. Türkiye'nin küresel bir öncü olma yolundaki kararlılığına değinen Dönmez, "TBMM olarak bizler bu dönüşümün seyircisi olamayız. Yasama organı olarak görevimiz; yön vermek, düzenlemek, dengelemek ve toplumsal faydayı maksimize etmektir. Yapay zeka alanında atılacak her adım insan onurunu, temel hak ve özgürlükleri, adaleti ve şeffaflığı merkeze almak zorundadır. Türkiye, yapay zeka çağında edilgen bir ülke olmayacaktır. Türkiye, dijital dönüşümün sadece tüketicisi değil, üreticisi ve düzenleyicisi olacaktır. Türkiye, insan odaklı yapay zeka yaklaşımıyla bölgesel bir güçten küresel bir öncüye doğru kararlılıkla ilerleyecektir" dedi.

Kamu hizmetlerinde yapay zeka devrimi ve altyapı hamlesi

Raporda, Türkiye'nin teknolojik bağımsızlığını sağlamak adına donanım ve altyapı alanında atması gereken adımlar geniş bir yer tutuyor. Mevcut yarı iletken, çip ve yapay zeka bileşenlerine dair envanterin çıkarılması öncelikli hedef olarak belirlendi. Altyapı eksikliklerinin giderilmesi için yarı iletken üretiminden modern veri merkezlerinin kurulmasına kadar uzanan kısa, orta ve uzun vadeli yatırım planlarının oluşturulması öneriliyor. Bu stratejiyle Türkiye'nin küresel rekabet gücünün artırılması hedefleniyor. Ayrıca 'Avrupa Konseyi Yapay Zeka Çerçeve Sözleşmesi'nin imzalanması hususunun küresel gelişmeler ışığında değerlendirilmesi ve gerekli işlemlerin tesis edilmesi gerektiği belirtiliyor.

Güvenlik boyutunda ise Siber Güvenlik Başkanlığı, Savunma Sanayii Başkanlığı, TSK ve istihbarat birimlerinin koordinasyonunda çalışması planlanıyor. Siber tehditleri önceden tespit edebilen ve otonom sistemleri güvenli kılan yerli yapay zeka altyapıları için bir "Ulusal Yapay Zeka Güvenlik Stratejisi" hazırlanması raporda öne çıkan en kritik başlıklar arasında yer alıyor. Kamu kurumlarında ise verimliliği artırmak adına; sağlık, tarım, adalet, vergi uyumu, afet yönetimi ve akıllı şehirler gibi alanlarda yapay zeka destekli dönüşümlerin hayata geçirilmesi planlanıyor. Bu kapsamda belge işleme ve arama süreçlerinin optimizasyonu ile maliyetlerin düşürülmesi amaçlanıyor.

Yapay zeka diplomasisi ve yeni kurumsal yapılanma

Türkiye'nin uluslararası alandaki konumunu güçlendirmek için "Yapay Zeka Diplomasi Stratejisi" oluşturulması önerisi raporda dikkat çeken bir diğer unsur. Uluslararası firmaların Türkiye'de Ar-Ge yatırımı yapmalarını teşvik edecek paketlerin sunulması ve Türkiye'nin bölgesel bir yapay zeka merkezi haline getirilmesi için yol haritalarının hazırlanması isteniyor. Küresel Yapay Zeka Ortaklığı gibi platformlarda aktif rol alınması ve Türk Devletleri Teşkilatı ile ortak Türkçe büyük dil modellerinin (LLM) geliştirilmesi de stratejik hedefler arasında bulunuyor.

Kurumsal açıdan ise TBMM bünyesinde sürekli çalışacak bir "Yapay Zeka, İleri Teknolojiler ve Yenilik Komisyonu" kurulması teklif ediliyor. Uzun vadede ise tüm bu süreçleri koordine edecek, mevcut kurumların bilgi birikiminden faydalanacak ve kamu-özel sektör-üniversite iş birliğini yönetecek "Türkiye Yapay Zeka Kurumu"nun hayata geçirilmesi öneriliyor. Ayrıca etik denetim için Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı ile Siber Güvenlik Başkanlığı üyelerinden oluşacak bir "Yapay Zeka Etik Kurulu"nun tesisi de raporun tavsiyeleri arasında yer alıyor.

Dijital yetenek haritası ve akıllı yasama sistemi

İnsan kaynağının dönüşümü için "Dijital Yetenek Haritası" oluşturulması önerilirken, mevcut iş gücünün yapay zekaya adaptasyonu için yaşam boyu eğitim programlarının önemi vurgulanıyor. AFAD bünyesinde yapay zeka destekli risk analizi ve müdahale planlarının geliştirilmesi, kriz anlarında gerçek zamanlı veri analizi ile kaynak optimizasyonu sağlanması hedefleniyor. Meclis çalışmalarında ise "Parlamento Yapay Zeka Kullanım İlkeleri Rehberliği" hazırlanması ve TBMM Tutanak Bilgi Sistemi'nin yerli yapay zeka modülleriyle güçlendirilmesi planlanıyor. Bu sayede yasa tekliflerinin tutarlılık analizi, otomatik özetleme ve gerçek zamanlı deşifre gibi işlemler "Akıllı Yasama Destek Modülleri" üzerinden yapılabilecek.

Türkiye Yapay Zeka Kanunu için düğmeye basılıyor

Raporun belki de en somut çıktılarından biri, Türkiye'ye özgü bir hukuk çerçevesinin oluşturulması gerekliliği. İthal düzenlemeler yerine Türkiye'nin ihtiyaçlarını gözeten, esnek ve inovasyon odaklı bir "Türkiye Yapay Zeka Kanunu"nun hazırlanması öneriliyor. Bu kanunun, etik ilkeleri belirlerken aynı zamanda teknolojik gelişimin önünü kapatmayacak dinamik bir yapıda olması hedefleniyor.

Hukuki ve etik çerçevede önerilen temel başlıklar şunlardır:

Türkiye'nin ihtiyaçlarına uygun, güvenilir yapay zeka sertifikasyonu ve risk yönetimi süreçlerini içeren "Türkiye Yapay Zeka Kanunu"nun hazırlanması.

Yapay zeka tarafından üretilen içeriklerin ayırt edilebilmesi için dijital filigran, meta veri ve imza sistemlerinin geliştirilmesi.

Yapay zekanın fikri haklar üzerindeki etkisinin analiz edilmesi ve sosyal güvenlik sisteminin yapay zeka kaynaklı istihdam değişimlerine göre güncellenmesi.

İş gücü piyasasının dönüşümü için hukuki etki analizlerinin yapılması ve yeni mesleklerin yasal zemine oturtulması.

Üniversitelerin Sürekli Eğitim Merkezleri, MEB, İŞKUR ve sanayi odaları iş birliğiyle yaşam boyu eğitim programlarının uygulanması.

Yüksek işlem gücü ihtiyacını karşılamak üzere "Yapay Zeka Süper Bilgisayar Merkezleri"nin kurulması.

Raporun son bölümlerinde, yapay zekanın getireceği mesleki dönüşümlerin toplumsal bir krize dönüşmemesi için sosyal güvenlik sisteminin bu yeni gerçekliğe göre revize edilmesi gerektiği ifade ediliyor. Türkiye'nin bu süreçte sadece bir teknoloji merkezi değil, aynı zamanda etik ve hukuki standartların belirlendiği bir çekim merkezi olması hedefleniyor.