Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) Genel Kurulu, toplumun farklı kesimlerini yakından ilgilendiren ve geniş kapsamlı düzenlemeler içeren kritik bir yasal düzenlemeyi karara bağlayarak yasalaştırdı. Sosyal Hizmet Kanunu ve Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun Teklifi, milletvekillerinin yoğun mesaisi ve yapılan görüşmelerin neticesinde kabul edildi. Meclis Başkanvekili Celal Adan başkanlığında toplanan Genel Kurul'da, doğum izninden sosyal medya kullanım yaşına, koruyucu aile modelinden dijital platformların denetimine kadar pek çok stratejik başlık ele alındı. Gündem dışı konuşmaların ve siyasi parti gruplarının sunduğu önergelerin ardından oylanan teklif, sosyal devlet ilkesini güçlendirmeyi hedefleyen maddeleriyle resmiyet kazandı.

TBMM'de kabul edilen kararlar

Kabul edilen kanunun ilk önemli maddelerinden biri, Türkiye’nin köklü şefkat kurumlarından biri olan Darülaceze’ye yönelik destekleri kapsıyor. Yapılan yeni düzenlemeyle birlikte, Darülaceze’ye yapılacak olan gıda, temizlik, giyecek ve yakacak yardımları gibi ayni bağışların yanı sıra, kuruma sağlanan nakdi yardımlar da gelir vergisi kapsamı dışına çıkarılıyor. Bu adımın, kurumun kaynaklarını daha etkin kullanmasına ve bağışçı motivasyonunun artırılmasına katkı sağlaması bekleniyor.

Düzenlemenin bir diğer ayağını ise devlet memurlarının koruyucu aile olmaya teşvik edilmesi oluşturuyor. Devlet koruması altındaki çocukların bir aile ortamında büyümesini önceliklendiren yasa, koruyucu aile olmayı seçen memurlara isteğe bağlı olarak 10 gün izin hakkı tanıyor. Bu izin süresiyle, koruyucu aile sayısının artırılması ve çocukların yeni yuvalarına alışma süreçlerinin daha sağlıklı bir şekilde yönetilmesi amaçlanıyor. Memurlara tanınan bu sosyal hak, koruyucu ailelik modelinin yaygınlaştırılmasında stratejik bir teşvik mekanizması olarak değerlendiriliyor.

Yaşlılık aylıklarının iadesi ve gerçeğe aykırı belge düzenleme cezaları

Kanun, sosyal yardım sisteminin suistimal edilmesini önlemeye yönelik sert ve net tedbirler de içeriyor. 65 yaşını doldurmuş muhtaç, güçsüz ve kimsesiz vatandaşlara bağlanan aylıklarla ilgili süreçlerde, usulsüzlük tespit edilmesi durumunda uygulanacak yaptırımlar güncellendi. Buna göre, aylığa hak kazanmak amacıyla hazırlanan belgelerin gerçeğe aykırı olduğunun saptanması halinde, ödenen tutarlar ödeme tarihinden tahsil tarihine kadar işleyecek kanuni faiziyle birlikte geri alınacak.

Bu süreçte sadece maddi iade ile yetinilmeyecek; gerçeğe uygun olmayan belge düzenleyenler ve bu belgeleri kullanan şahıslar hakkında ceza kovuşturması başlatılacak. Devlet, sosyal güvenlik sisteminin şeffaflığını korumak adına, yersiz ödemelerin iadesinde kanuni faiz esasını temel bir disiplin kuralı haline getiriyor. Böylelikle, kaynakların gerçekten ihtiyacı olan vatandaşlara ulaştırılması hedefleniyor.

Sosyal hizmetler kanunu kapsamında yeni hizmet modelleri ve kavramlar

Sosyal hizmetler alanında köklü bir terminolojik ve yapısal değişikliğe gidilerek, Sosyal Hizmetler Kanunu’na yeni kavramlar eklendi. Yasalaşan teklif ile birlikte; İhtisaslaştırılmış Çocuk Evleri Sitesi, Çocuk Evleri Sitesi, Çocuk Koruma İlk Müdahale ve Değerlendirme Merkezi, İhtisaslaşma, Sosyal ve Ekonomik Destek, Koruyucu Aile ve Merkezi İzleme Sistemi gibi tanımlar hukuki literatüre dahil edildi. Bu kavramsal genişleme, devlet korumasındaki çocukların bireysel ihtiyaçlarına göre özelleşmiş merkezlerde bakılabilmesinin önünü açıyor.

Özellikle koruyucu aile modelinin bir sosyal hizmet modeli olarak geliştirilmesi üzerinde duruluyor. Sistemde yer alan ailelerin maddi yüklerini hafifletmek amacıyla sigorta prim desteği de düzenlemeye eklendi. Koruyucu aile sözleşmesi devam eden ailelerde, eşlerden birinin ay içerisinde 30 günden az çalışması veya tam gün çalışmaması durumunda, isteğe bağlı sigorta primleri devlet tarafından desteklenecek. Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu uyarınca belirlenen prime esas kazanç günlük alt sınırı üzerinden hesaplanacak olan bu tutarlar, ödeme belgesinin ibrazı halinde aylık ödemelere ilave edilerek karşılanacak.

Yatılı kuruluşların yönetimi ve valiliklere tanınan yeni yetkiler

Bakım hizmetlerinin kesintisiz devam etmesi için, kapatılmasına karar verilen yatılı sosyal hizmet kuruluşlarıyla ilgili özel bir madde ihdas edildi. Eğer bir kuruluşun kapatılması gerekiyorsa, bakım faaliyetlerinin aksamaması adına tüm iş ve işlemler valilikler tarafından yürütülecek. Kuruluşta kalan ve başka bir yere nakli hemen yapılamayan kişilere, güvenli bir geçiş süreci sağlanması amacıyla 6 ay ek süre tanınabilecek. Bu kritik süreçte hizmetin aksamaması için Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı bünyesindeki personel, valilik onayıyla geçici olarak bu kuruluşlarda görevlendirilebilecek.

Ayrıca, sosyal hizmet kuruluşlarında kalan bireylere yönelik her türlü tehdit, baskı, cinsel, tıbbi, fiziksel veya psikolojik zarar veren eylemlere karşı valiliklerin yetkisi artırıldı. Bu tür suçlardan dolayı açılan kovuşturmalar sonuçlanıncaya kadar valilikler, bireylerin güvenliğini sağlamak amacıyla gerekli her türlü idari tedbiri alabilecek. Bu düzenleme, dezavantajlı grupların kaldığı kurumlarda güvenlik zafiyetinin oluşmasını engellemeyi amaçlıyor.

Devlet koruması altındaki gençlerin istihdam hakkı ve başvuru şartları

Devlet korumasında yetişen gençlerin hayata atılmalarını kolaylaştırmak için istihdam hakkına dair kriterler yeniden düzenlendi. Bu haktan yararlanabilmek için gençlerin taşıması gereken şartlar şu şekilde belirlendi:

  • Gençlerin en az 5 yıl boyunca kuruluş bakımı veya koruyucu aile hizmetinden fiilen yararlanmış olması ve reşit olduğu tarihte de bu hizmetin devam ediyor olması şartı aranacak.
  • Korunma veya bakım tedbir kararının sona erdiği tarih itibarıyla Türk vatandaşı olunması zorunlu olacak.
  • Haktan yararlanacak kişinin en az 14 yaşını doldurmuş olması ve Bakanlık kayıtlarına göre 90 günden fazla izinsiz olarak kuruluştan ayrılmamış olması gerekecek.
  • Eğitim şartı olarak en az ortaöğretim mezuniyeti aranırken, kişinin 18 yaşını doldurmuş olması ve kararın bitişinden itibaren 5 yıl içinde başvuru yapması şart koşulacak.

Yatılı sosyal hizmet kuruluşlarında kamera ve merkezi izleme sistemi dönemi

Sosyal hizmet binalarında güvenlik ve hizmet kalitesini en üst seviyeye çıkarmak amacıyla teknolojik bir dönüşüm başlatılıyor. Yatılı sosyal hizmet kuruluşlarına, suç işlenmesinin önlenmesi ve acil durumlara anlık müdahale edilebilmesi için yazılım destekli kamera sistemleri kurulacak. Bu sistemler, Merkezi İzleme Sistemi’ne bağlı olarak çalışacak ve özellikle özel gereksinimli bireylerin ihtiyaçlarının anlık olarak tespit edilmesini sağlayacak.

Kamera sistemleri aracılığıyla elde edilecek kişisel verilerin korunması ise sıkı kurallara bağlandı. Adli veya idari bir soruşturmaya konu olmayan kayıtlar, Kişisel Verilerin Korunması Kanunu çerçevesinde 2 yıl saklandıktan sonra sistemden tamamen silinecek. Mahkeme kararı olmaksızın bu veriler hiçbir üçüncü taraf veya kurumla paylaşılamayacak. Ancak veriler, anonim hale getirilmek şartıyla, sosyal politikaların geliştirilmesi ve hizmet verimliliğinin artırılması amacıyla analiz edilebilecek. Ayrıca Bakanlık, sosyal yardım başvurularında bulunan kişilerin mali ve sosyal durumlarını netleştirmek için ilgili tüm kurumlardan veri talep etme yetkisine sahip olacak.

Kadınların doğum izni süresinde tarihi artış ve babalık izni düzenlemesi

Çalışan anneleri ve aile yapısını güçlendirmeyi amaçlayan maddeler, kanun teklifinin en dikkat çeken kısımları arasında yer alıyor. Kadınların doğum sonrası kullandığı 8 haftalık ücretli izin süresi 16 haftaya çıkarıldı. Bu değişiklikle birlikte, doğum öncesi 8 hafta ve doğum sonrası 16 hafta olmak üzere toplam ücretli izin süresi 24 haftaya yükseltildi. Eğer kadının sağlık durumu uygunsa ve doktor onayı alınmışsa, doğumdan önce çalışabileceği süre sınırı 3 haftadan 2 haftaya çekilerek esneklik sağlandı.

Çoğul gebelik durumunda ise toplam süre 26 hafta olarak uygulanacak ve bu sürelerin bitiminde kadınlara ücretsiz izin hakkı tanınacak. Bu düzenleme sadece sivil memurları değil; Türk Silahlı Kuvvetleri, Sahil Güvenlik ve Jandarma Teşkilatı personeli kadınları da kapsayacak şekilde genişletildi. Ayrıca, devlet memurlarına halihazırda verilen 10 günlük babalık izni, artık erkek işçilere de yasal bir hak olarak tanınacak. Böylece babaların, bebeklerinin ilk günlerinde ailelerinin yanında olması teşvik edilecek.

Çocukların yoğun olduğu alanlarda çalışma yasağı ve ruhsat iptalleri

Çocuk güvenliğini merkeze alan bir diğer önemli madde ise, belirli suçlardan mahkumiyeti olan kişilerin istihdamına yönelik kısıtlamalar getiriyor. Cinsel saldırı, çocukların cinsel istismarı, uyuşturucu imal ve ticareti, fuhuş, insan ticareti ve kasten öldürme gibi ağır suçlardan hüküm giyen şahıslar, çocukların yoğun olarak bulunduğu kreş, okul veya oyun alanı gibi yerlerde çalışamayacak.

Bu tür suç geçmişi bulunan kişilere, çocuklara yönelik hizmet veren iş yerlerini açmaları veya işletmeleri için hiçbir şekilde izin ve ruhsat verilmeyecek. Mevcut ruhsatlar ise bu durumun tespiti halinde derhal iptal edilecek. Bu düzenleme, toplumsal alanlarda çocukların maruz kalabileceği riskleri minimize etmeyi ve güvenli bir sosyal çevre oluşturmayı amaçlıyor.

Sosyal medya ve oyun platformlarına 15 yaş sınırı ile sıkı denetim

Dijital dünyadaki kontrolsüzlüğün önüne geçmek adına sosyal ağ sağlayıcılarına ve oyun platformlarına yönelik devrim niteliğinde kurallar getirildi. Yeni yasaya göre, sosyal ağ sağlayıcıları 15 yaşını doldurmamış çocuklara hiçbir şekilde hizmet veremeyecek. 15 yaşını doldurmuş ancak reşit olmamış çocuklar için ise sosyal ağların "ayrıştırılmış ve güvenli" hizmet sunma zorunluluğu olacak. Bu platformlar, aldıkları güvenlik tedbirlerini kendi internet sitelerinde şeffaf bir şekilde yayınlamak zorunda kalacaklar.

Oyun platformları için de benzer bir denetim mekanizması kuruldu. Platformlar, usulüne uygun olarak derecelendirilmemiş oyunları sunamayacak. Eğer bir oyunun derecelendirmesi yapılmamışsa, bu içerik ancak en yüksek yaş kriterine göre sınıflandırılarak yayına alınabilecek. Kurallara aykırı olan veya zararlı görülen içeriklerin platformlardan çıkarılması sorumluluğu doğrudan yer sağlayıcılara ait olacak.

İçerik kaldırma kararına uymayan platformlara reklam yasağı ve bant daraltma

Sosyal medya mecralarının yasal kararlara uyumunu zorunlu kılmak için ağır yaptırım aşamaları belirlendi. Türkiye’den günlük erişimi 10 milyondan fazla olan sosyal ağ sağlayıcıları, yargı mercileri tarafından verilen içerik çıkarma veya erişim engelleme kararlarını en geç bir saat içinde uygulamakla yükümlü kılındı. Bu yükümlülüğe uymayan ve gerekli tedbirleri almayan platformlara, bir önceki yılın küresel cirosunun yüzde 3’üne kadar ulaşabilen idari para cezaları verilebilecek.

Cezai yaptırımların ödenmemesi veya kararların uygulanmaması durumunda ise süreç şu şekilde ilerleyecek: İdari para cezasını 30 gün içinde ödemeyen sosyal ağ sağlayıcılarına, Türkiye’deki vergi mükelleflerinin reklam vermesi yasaklanacak. Reklam yasağına rağmen 3 ay boyunca herhangi bir düzelme olmazsa, Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu (BTK), ilgili platformun internet bant genişliğinin yüzde 50 oranında daraltılması için mahkemeye başvurabilecek. Ayrıca bu platformlar, ebeveynlerin çocuklarının kullanım süresini ve harcamalarını kontrol edebileceği "ebeveyn kontrol araçlarını" ücretsiz ve erişilebilir şekilde sunmak zorunda kalacak.

Toplu taşıma desteği ve meclis çalışmalarının sona ermesi

Son olarak, şehir içi toplu taşıma hizmetlerinin sürdürülebilirliği için belediyeler ve özel işletmeciler arasındaki mali ilişkiler düzenlendi. Engelli ve yaşlıların ücretsiz veya indirimli taşınmasıyla ilgili olarak, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı bütçesinden belediyeler aracılığıyla özel halk otobüsü ve deniz ulaşımı işletmecilerine her ay gelir desteği ödemesi yapılacak. Bu ödemelerin usul ve esasları, ilgili bakanlıkların ortaklaşa çıkaracağı bir yönetmelikle netleştirilecek.

Kanun teklifinin tüm maddelerinin kabul edilmesinin ardından, Türkiye Büyük Millet Meclisi’ndeki bu yoğun oturum sona erdi. Meclis Başkanvekili Celal Adan, yasalaşan bu önemli paket sonrası birleşimi kapatırken, bir sonraki toplantının 23 Nisan Perşembe günü yapılacağını duyurdu. Kabul edilen bu kanun paketi, yürürlüğe girmesiyle birlikte Türkiye’nin sosyal hizmetler, dijital güvenlik ve çalışma hayatı standartlarında köklü değişimleri beraberinde getirecek.