Orta Doğu diplomasisinde tarihi bir dönüm noktası olarak kabul edilen İbrahim Anlaşması, bölgesel ittifakları ve küresel siyaset dengelerini şekillendirmeye devam ediyor. Amerika Birleşik Devletleri'nin arabuluculuğunda 2020 yılında imzalanan bu diplomatik mutabakat metni, İsrail ile Arap dünyası arasındaki ilişkilerin normalleşmesini temel alıyor. Anlaşmanın yürürlüğe girmesinden bu yana geçen süreçte ticari, teknolojik ve askeri alanlarda birçok somut adım atılırken, küresel aktörlerin konuya dair yaklaşımları da jeopolitik gündemdeki sıcaklığını koruyor. Son olarak ABD Başkanı Donald Trump'ın İran ile yürütülen müzakereler çerçevesinde Türkiye da dahil olmak üzere geniş bir Müslüman ülkeler koalisyonuna yönelik yaptığı İbrahim Anlaşması çağrısı, diplomatik kulisleri yeniden hareketlendirmiş durumda.

İbrahim Anlaşması nedirGörsel

İbrahim Anlaşması (Abraham Accords), İsrail ile çeşitli Arap ve Müslüman ülkeleri arasında diplomatik, ekonomik ve güvenlik ilişkilerinin tamamen normalleştirilmesini amaçlayan bir dizi ikili ve çok taraflı uluslararası anlaşmadır. İlk olarak 15 Eylül 2020 tarihinde Washington'da bulunan Beyaz Saray'da düzenlenen resmi bir törenle imzalanan anlaşma, adını üç semavi dinin (Yahudilik, Hristiyanlık ve İslam) ortak atası kabul edilen Hz. İbrahim'den almaktadır. Anlaşmanın temel felsefesi, bölgedeki inanç grupları ve uluslar arasında ortak köklere vurgu yaparak kültürel ve diplomatik bir köprü kurmaktır.

Bu diplomatik girişim, 1979 yılında Mısır ile İsrail arasında imzalanan Camp David Sözleşmesi ve 1994 yılındaki İsrail-Ürdün Barış Antlaşması'nın ardından, Arap dünyasından devletlerin İsrail'i resmen tanıdığı üçüncü büyük dalga olma özelliğini taşımaktadır. Anlaşmanın mimarlığını üstlenen dönemin ve mevcut dönemin ABD yönetimi, süreci Orta Doğu'da "dışarıdan içeriye" şeklinde tanımlanan yeni bir jeopolitik mimari inşa etme çabası olarak değerlendirmektedir. Bu yaklaşım, Filistin sorununun çözülmesini beklemeden Arap devletleri ile İsrail arasında doğrudan bağlar kurarak bölgesel istikrarı sağlamayı hedeflemektedir.

İbrahim Anlaşması tarafları ve genişleme süreci

Anlaşmanın ilk aşaması, Ağustos ve Eylül 2020'de duyurulan mutabakatların ardından Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) ve Bahreyn'in İsrail ile masaya oturmasıyla başlamıştır. BAE, İsrail ile tam normalleşme anlaşması imzalayan ilk Körfez ülkesi olarak kayıtlara geçmiş; bu adımı hemen ardından Bahreyn takip etmiştir. Bu iki ülkenin attığı diplomatik adımların karşılığında, İsrail'in Batı Şeria'daki bazı toprakları ilhak etme planlarını askıya aldığı açıklanmıştır.

2020 yılının son aylarına gelindiğinde sürecin kapsamı genişletilmiş ve Kuzey Afrika ile Doğu Afrika'dan da katılımlar gerçekleşmiştir. Ekim 2020'de Sudan, Aralık 2020'de ise Fas, İsrail ile ilişkileri normalleştirme kararı aldıklarını duyurmuşlardır. Bu süreçte ABD, anlaşmaya katılan ülkelere yönelik çeşitli diplomatik ve ekonomik teşvikler sunmuştur; örneğin Sudan'ın "terörü destekleyen devletler" listesinden çıkarılması ve Fas'ın Batı Sahra üzerindeki egemenliğinin ABD tarafından tanınması bu teşvikler arasında yer almıştır. İlerleyen yıllarda süreç yeni halkalarla genişlemiş, 2025 yılı sonlarında Kazakistan ve Somaliland gibi farklı coğrafi ve stratejik bölgelerden aktörlerin de bu diplomatik çerçeveye dahil edilmesine yönelik adımlar atılmıştır.

İbrahim Anlaşması maddeleri ve temel ilkeleri

Resmi belgelerde İbrahim Anlaşması, tarafların karşılıklı egemenlik haklarına saygı göstermesini, diplomatik misyonların (büyükelçilikler ve konsolosluklar) karşılıklı olarak açılmasını ve uluslararası hukuk kurallarına uyulmasını şart koşmaktadır. Anlaşma metinlerinde barışın teşvik edilmesi, radikalizmle mücadele ve inançlar arası diyaloğun geliştirilmesi gibi vizyoner maddeler yer almaktadır. Metnin yasal omurgasını oluşturan temel iş birliği alanları şu şekilde sıralanmaktadır:

  • Diplomatik ilişkilerin tesisi ve elçi değişimi: Taraflar arasında doğrudan iletişim kanallarının açılması, büyükelçilerin atanması ve vizelerin kolaylaştırılması.
  • Ekonomik ve ticari ortaklıklar: Bankacılık, finans, karşılıklı yatırımların korunması ve gümrük kolaylıkları sağlanarak ikili ticaret hacminin artırılması.
  • Havacılık ve lojistik: Sivil havacılık anlaşmalarıyla doğrudan ticari ve kargo uçuşlarının başlatılması, hava sahalarının karşılıklı kullanıma açılması.
  • Enerji ve teknoloji iş birliği: Akdeniz ve Körfez hatlarında enerji nakil hatları, yenilenebilir enerji projeleri, siber güvenlik, yapay zeka ve su teknolojilerinde ortak AR-GE çalışmaları.
  • Bölgesel güvenlik ve istihbarat paylaşımı: Başta İran olmak üzere ortak tehdit algılarına karşı savunma sanayii entegrasyonu, erken uyarı sistemleri ve deniz güvenliği koordinasyonu.

Bölgesel güvenlik mimarisi ve ekonomik yansımalar

İbrahim Anlaşması'nın imzalanması, Orta Doğu'daki güç dengelerinde belirgin bir kamplaşmayı beraberinde getirmiştir. Anlaşmaya imza atan Körfez ülkeleri ve İsrail, özellikle İran'ın bölgedeki askeri varlığı, füze programları ve vekil güçlerine karşı ortak bir güvenlik duvarı oluşturmayı amaçlamıştır. Bu kapsamda Negev Forumu gibi çok taraflı mekanizmalar kurulmuş ve istihbarat paylaşımı en üst düzeye çıkarılmıştır. Ayrıca ABD, bu anlaşmalar vasıtasıyla Çin Halk Cumhuriyeti'nin Orta Doğu'da artan ekonomik ve altyapı nüfuzunu (Kuşak ve Yol Girişimi) dengelemeyi ve bölge ülkelerine batı eksenli alternatifler sunmayı hedeflemiştir.

Ekonomik alanda ise anlaşmanın somut meyveleri kısa sürede toplanmaya başlanmıştır. BAE ve İsrail arasındaki ticaret hacmi milyarlarca dolarlık seviyelere ulaşırken, turizm sektörü büyük bir ivme kazanmıştır. Çöl tarımı, su arıtma sistemleri, sağlık teknolojileri ve ortak yatırım fonları aracılığıyla özel sektör temsilcileri arasında yüzlerce ticari sözleşme imzalanmıştır. Öte yandan anlaşma, Filistin sorununu çözüme kavuşturmadığı ve iki devletli çözüm zeminine yeterince katkı sağlamadığı gerekçesiyle bölgedeki bazı toplumsal kesimler ve siyasi aktörler tarafından eleştirilmeye devam etmektedir.

Donald Trump'ın son açıklaması ve Türkiye detayı

İbrahim Anlaşması'nın küresel diplomasi arenasındaki güncel konumunu sarsan ve uluslararası basında geniş yankı uyandıran en sıcak gelişme, ABD Başkanı Donald Trump'tan geldi. Trump, sosyal medya platformu Truth Social üzerinden yaptığı resmi paylaşımda, İran ile yürütülen savaş sonlandırma müzakerelerini daha geniş kapsamlı bir Orta Doğu barış paketine dönüştürmek istediğini belirtti. Trump, bu doğrultuda aralarında Türkiye'nin de bulunduğu kritik Müslüman ülkelerin İbrahim Anlaşması'na toplu olarak katılmasını "zorunlu" bir şart olarak öne sürdü.

ABD Başkanı Donald Trump, diplomatik stratejisini ve yaptığı liderler arası görüşmeleri şu ifadelerle kamuoyuna aktardı:

"Amerika Birleşik Devletleri'nin bu çok karmaşık bulmacayı bir araya getirmek için yaptığı tüm çalışmalardan sonra, bu Ülkelerin hepsinin, en azından eş zamanlı olarak, İbrahim Anlaşması'nı imzalaması zorunlu olmalıdır. Cumartesi günü Suudi Arabistan, Katar, Pakistan, Türkiye, Egypt ve Jordan liderlerinin yanı sıra halihazırda anlaşmayı imzalamış olan Birleşik Arap Emirlikleri ve Bahreyn liderleriyle de görüştüm. Bu ülkelerin çoğunun İran ile yapılacak bu Çözümü, aksi takdirde olacağından çok daha Tarihi bir Olay haline getirmeye hazır, istekli ve muktedir olması gerekir. Süreç Suudi Arabistan ve Katar'ın derhal imzalamasıyla başlamalı ve geri kalan herkes bunu takip etmelidir. Eğer bunu yapmazlarsa, kötü niyet gösterdikleri için bu Anlaşmanın bir parçası olmamalıdırlar. İran barış anlaşmasını benimle, Amerika Birleşik Devletleri Başkanı olarak imzalarsa, onların da bu eşsiz Dünya Koalisyonunun bir parçası olmaları bir Onur olacaktır."

Trump'ın bu açıklaması, İran ile yürütülen ateşkes ve barış diplomasisini doğrudan İsrail ile normalleşme şartına bağlama girişimi olarak değerlendirilmektedir. Açıklamada adı geçen ülkelerden Pakistan, bu talebi hemen reddettiğini açıklarken, Türkiye dahil diğer bölge ülkelerinden resmi ve kamusal bir onaylama henüz gelmemiştir. Uzmanlar, Gazze ve bölgedeki askeri gerilimlerin yüksek olduğu bir dönemde, Müslüman ülkelerin kamuoylarındaki hassasiyetler sebebiyle bu tür genişleme adımlarının kısa vadede hayata geçirilmesinin ciddi diplomatik zorluklar barındırdığına dikkat çekmektedir.

Ayrıca Pakistan yönetimi, Trump'ın İbrahim Anlaşması'na dahil olmayacaklarını şu sözlerle belirtti:

“Tutumumuz son derece nettir: Pakistan, başkenti El-Kudüs (Kudüs) olan, yaşayabilir ve toprak bütünlüğü sağlanmış bir Filistin Devleti’ni desteklemektedir.”

Kaynak: Haberim.com.tr