İran İslam Cumhuriyeti, tarihinin en derin siyasi ve ekonomik krizlerinden birini yaşarken toplumun büyük kesimi mevcut yönetimle olan bağlarını koparma noktasına gelmiştir. Yapılan bağımsız kamuoyu araştırmaları, halkın yaklaşık %70'inin mevcut dini yönetimin devamına karşı olduğunu ve yapısal bir değişim talep ettiğini ortaya koymaktadır. Özellikle 2025 yılındaki ekonomik çöküş ve bölgesel askeri gerilimler, toplumun farklı kesimlerini ortak bir hoşnutsuzluk paydasında birleştirerek protesto dalgasını kitleselleştirmiştir. Mevcut veriler ışığında, İran iç kamuoyunun talepleri, genç kuşağın beklentileri ve Hamaney sonrası geçiş süreci ülkenin geleceğini belirleyen ana unsurlar olarak öne çıkmaktadır.

Ekonomik İstikrarsızlık ve Sosyal Güven Kaybı

İran ekonomisinin 2025 yılı sonunda girdiği hiper-enflasyonist süreç, toplumsal meşruiyetin kaybında birincil tetikleyici işlevi görmüştür. İran Riyali’nin ABD doları karşısında 1,45 milyon seviyesine gerilemesi ve gıda enflasyonunun %70’i aşması, sadece bir döviz krizi değil, aynı zamanda halkın satın alma gücünün tamamen erimesi anlamına gelmektedir. Dünya Bankası verilerine göre nüfusun yarısından fazlasının yoksulluk sınırının altında yaşadığı bu dönemde, Ayandeh Bank’ın iflası gibi finansal sarsıntılar halkın sisteme olan güvenini tamamen sarsmıştır. Toplumun %75’lik bir kesimi, ülkede yaşanan su ve elektrik kesintilerini dış yaptırımlardan ziyade doğrudan içsel yönetim beceriksizliğine ve yolsuzluğa bağlamaktadır.

Toplumsal Eğilimler: Sekülerleşme ve Demokratik Dönüşüm Talebi

Siyasi yönelimler incelendiğinde, İran toplumunun hem mevcut teokrasiden hem de olası bir askeri yönetim modelinden kaçındığı görülmektedir. GAMAAN tarafından gerçekleştirilen saha çalışmaları, İranlıların sadece %11 ile %20 arasındaki bir kesiminin mevcut teokratik sistemi ve "Velayet-i Fakih" prensibini desteklemeye devam ettiğini göstermektedir. Halkın %89’u demokratik bir yönetim biçimini desteklemekte, ancak bu demokrasinin yapısı konusunda seküler bir cumhuriyet (%26) ile anayasal monarşi (%21) arasında fikir ayrılıkları yaşamaktadır . Dış politika konusunda ise toplumun %67’si Amerika Birleşik Devletleri ile ilişkilerin normalleşmesini desteklerken, %69’luk bir çoğunluk rejimin bölgesel çatışma odaklı söylemlerine son vermesi gerektiğini düşünmektedir .

Genç Kuşak: İdeolojik Söylemlerin Ötesinde Bir Yaşam Arayışı

"Dahe Hashtadi" olarak bilinen İran’ın Z kuşağı, yaklaşık 6 milyonluk nüfusuyla mevcut toplumsal dönüşümün en kararlı aktörü olarak öne çıkmaktadır. Bu nesil, kendinden önceki kuşakların aksine ideolojik dogmalara sahip olmayıp, küresel dijital kültüre olan entegrasyonuyla "normal bir yaşam" talep etmektedir. Gençlerin %70’inden fazlası siyasi koordinasyon için VPN üzerinden sosyal medya platformlarını kullanırken, %77’sinin eğitim veya istihdam dışında kalması sistemle olan kopuşu hızlandırmaktadır. Hükümetin yaşam tarzına müdahalesinden duyulan rahatsızlık gençler arasında %57 seviyesine ulaşmış olup, bu nesil için zorunlu uygulamalar bireysel özgürlükleri kısıtlayan baskı araçları olarak nitelendirilmektedir.

Protesto Dinamikleri ve Devletin Şiddet Mekanizması

28 Aralık 2025 tarihinde başlayan protesto dalgası, 1979 Devrimi’nden bu yana rejimin karşılaştığı en ciddi iç tehdit olarak tanımlanmıştır. Gösteriler başlangıçta ekonomik taleplerle ortaya çıkmış, ancak kısa sürede 31 eyaletin tamamına yayılarak doğrudan rejim karşıtı bir ayaklanmaya dönüşmüştür. 8 Ocak 2026 tarihinde Tahran’da 1,5 milyon kişinin sokağa çıktığı rapor edilirken, rejimin yanıtı internet karartması eşliğinde güvenlik güçlerinin gerçek mermi kullandığı sert müdahaleler olmuştur. İnsan hakları kuruluşlarının verilerine göre, bu süreçte ölenlerin sayısı binlerle ifade edilmekte ve 53.000’den fazla kişinin gözaltına alındığı belirtilmektedir.

Stratejik Geçiş: Hamaney Sonrası Dönemde Belirsizlikler

Dini Lider Ali Hamaney’in Şubat 2026’da hayatını kaybetmesi, İslam Cumhuriyeti’ni en kritik liderlik sınavına sokmuştur. Anayasal olarak yetkiler Cumhurbaşkanı Masoud Pezeshkian, Yargı Erki Başkanı Gholam-Hossein Mohseni-Ejei ve Alireza Arafi’den oluşan Geçici Liderlik Konseyi’ne devredilmiştir. Ancak perde arkasında asıl güç odağı olan Devrim Muhafızları’nın (IRGC) etkisi, sistemin bir askeri-güvenlik vesayetine (IRGCistan) evrilme riskini artırmaktadır. İran toplumu şu anda sivil ve demokratik bir gelecek arzusu ile sertlik yanlısı askeri bir konsolidasyon ihtimali arasında, tarihsel bir yol ayrımında bulunmaktadır.

Kaynakça: GAMAAN (Group for Analyzing and Measuring Attitudes in IRAN) - 2024 Political Preferences Report. Independent Survey on Iranian Attitudes toward the Islamic Republic - June 2024. GAMAAN Survey: Iranians' Attitudes Toward the 12-Day War - September 2025. Elcano Royal Institute - Analysis of 2025-26 Iranian Protests. Ahram Online - Post-Khamenei Transition Report - March 2026. Gulf News - Leadership Transition in Iran - 2026. Wikipedia - 2025–2026 Iranian Protests Timeline and Casualties. Amnesty International - 2026 Iranian Protest Crackdown Report. World Bank - Iran Economic Monitor 2025. Atlantic Council - Experts React to US-Israel Attacks on Iran - February 2026. Iran International - Economic Exhaustion and Protest Dynamics - 2026. Middle East Institute (MEI) - Iran's Generation Z at the Forefront. IranWire - Generation Z and the "Normal Life" Movement. Financial Tribune - Iranian Gen Z Lifestyle Study - 2025. Associated Press-NORC Survey on Youth Liberties in Iran - 2025. USCIRF (U.S. Commission on International Religious Freedom) - Iran 2025 Annual Report. ISW (Institute for the Study of War) - Iran Update - January 2026. HRANA (Human Rights Activists News Agency) - Casualties of 2026 Protests. Washington Institute - Leadership Transition and the Role of IRGC - 2026. Center for Strategic and International Studies (CSIS) - Iran's Internal Stability Report. ResearchGate - Youth Movements and Political Transformation in Iran - 2026. GAMAAN - Iranians' Political Preferences in 2024 - Analytical Report. Al Jazeera Centre for Studies - Iran's Internal Challenges and Confrontations.