Toplumsal hafıza, zaman zaman bilimsel çağrışımlar içeren atasözleriyle örtüşür. “İnsanın sevmediği ot yanı başında biter” sözü bu duruma iyi bir örnektir. Türkiye’de eğitim söz konusu olduğunda, işte bu ot hemen aklıma gelir.

Benim hayatımda bu otu hiç sevmedim. Ancak yaşamım boyunca maalesef hep yanımda bitti; kök saldı, dallandı, budaklandı. Yetmedi, çiçek açtı, meyveye bile durdu. Bitecek gibi de görünmüyor. Zaman zaman rüyalarıma dahi girer. Ben bu otun adını “stres” koydum.

Hatta bazen ona “zıkkımın kökü” dediğim de olur. Bu ot benimle yatar, benimle kalkar. Beni sınavlara soktu, imtihandan imtihana sürükledi. Çünkü bu ot bir sınavcıdır; insanı terleten, zihni kilitleyen acımasız bir imtihancıdır. İnsanın kendine olan güvenini sarsar ve bunu yaparken hiçbir sakınca görmez.

Diğer bir deyişle stres, öğrencinin sınav başarısını doğrudan etkileyen psikolojik bir olgudur. Kaygıyı artırır, belirsizlik korkusu yaratır, dikkati dağıtır ve özgüveni yerle bir eder.

Bilimsel araştırmalar göstermektedir ki yoğun stres altında öğrenilen bilgi kalıcı olmaz; sınav anında zihinsel performans belirgin biçimde düşer. Bu nedenle stres, yalnızca bireysel bir sorun değil, aynı zamanda eğitim sisteminin ürettiği yapısal bir problemdir.

Ben bunu kitaplardan değil, yaşayarak öğrendim. Bu stres benimle Amerika’ya kadar geldi. Emekli oldum, yine peşimi bırakmadı. Meğer yalnız ben değilmişim. Tarih kitapları yazar: Napolyon’un bile sınavdan korkan biri olduğu söylenir. Rivayete göre bir gece “Savaş çıktı!” diye uyandırıldığında, “Durun, durun… sınav var sandım,” deyip yeniden uykuya dalmıştır.

Her yıl bahar ayları geldiğinde ülkemizde sınav stresi başlar. Milyonlarca evde stres otunun soğuk rüzgârları eser durur.

Liselerde çağdaş, uygulamalı ve nitelikli bir eğitim verilmediği için; sınıflar kalabalık olduğu için; eğitim büyük ölçüde ezbere dayandığı için ve laboratuvarlar çoğu zaman kâğıt üzerinde kaldığı için gençlerin önemli bir bölümü bu sınavları geçememektedir. Buna bir de stresin yarattığı korku eklenince sonuç çoğu zaman bellidir: Yandı adayın keten helvası.

Öte yandan varlıklı ailelerin çocukları özel okullarda, özel dershanelerde, bire bir eğitimle sınavlara hazırlanır. Analitik düşünmeyi öğrenir, uygulamalı eğitim alır ve yarışa birkaç adım önde başlarlar. Fakirin fukaranın çocuğu ise daha start çizgisinde yorulmuştur. Kaybettiğinde de suçlu ilan edilir.

Burada durup sormak gerekir: Yeterli eğitimi alamadığı için üniversiteye giremeyen bu çocukların suçu nedir, günahı nedir?

Bana göre çözüm açıktır: Eğitimde fırsat eşitliği sağlanmalıdır. Çağdaş ülkelerde, örneğin Finlandiya’da olduğu gibi, nitelikli ve güçlü bir kamusal eğitim sistemi kurulmalı; özel okul ve dershanelerin yarattığı eşitsizlik azaltılmalıdır. Zenginin çocuğu, fakirin çocuğunun önüne iki adım önde çıkarılmamalıdır.

Bu söylediklerim kuru bir teori değil, yaşanmış bir tecrübedir.

Amerika’da Rutgers Üniversitesi Cook College’da yüksek lisans yaparken, dünyaca ünlü Prof. Dr. Price’ın verdiği Bitki Fizyolojisi dersinde bunu bire bir yaşadım. Sınav günü şöyle dedi:

“Kitap, defter, kütüphane serbest.”

Soruyu okudum; ne sorulduğunu bile anlayamadım. Utandım, odasına gittim ve durumu anlattım. Bana şunu söyledi: “Bu sorunun cevabını ben de bilmiyorum. Sizlerin düşünce ve araştırma yeteneğini geliştirmek için sordum.”

Ardından ekledi: “Mehmet, bu senin hatan değil. Bu, ezbere dayalı eğitim sisteminin hatasıdır.”

O an bana bilimin özünü öğretti :Ezberi değil sorgulamayı, Bilinenle yetinmemeyi, Bilinmeyeni araştırmayı, Dar kalıplarla değil, geniş bir bakış açısıyla düşünmeyi…

Bir gün de bir Amerikan lisesine “Virüs Hastalıkları Üzerine” ders vermeye davet edilmiştim. Dersimi laboratuvarda anlattım. Her öğrencinin önünde bir mikroskop vardı. Her biri kendi deneyini yapıyor, gördüğünü çiziyor, anladığını anlatıyordu. Sınav; bilgiyi tekrar etmek değil, bilgiyi kullanmak üzerine kurgulanmıştı.

Dersimi verdikten sonra odama dönerken içimden derin bir “ah” çektim: “Keşke bizim liselerde de böyle donanımlı laboratuvarlar olsaydı,” dedim. O zaman gençlerimizin yarınları daha aydınlık olurdu. Stres otu da zihinlerde bu denli kök salmazdı.

Lafın Özü. Bir ülkenin geleceği, sınav sayısıyla değil, eğitim kalitesiyle belirlenir. Eğitim bilimsel değilse, sınavlar yalnızca bir eleme aracına dönüşür. Stres artar, umut azalır, gençler yıpranır. Eğitim; ekonominin, demokrasinin ve toplumsal huzurun temelidir. Eğitime yatırım yapmayan ülkeler, geleceğe borçlanır. Eğitim bir besindir, bir enerji kaynağıdır; ekonominin, bilimin ve çağdaşlığın temel taşıdır. Devlet, gençlerine maddi ve manevi destek verdiği ölçüde güçlüdür. Aksi hâlde stres büyür, umut küçülür. Sorunlar çözülmez

Eğitimin amacı, bilinenleri tekrar ettirmek değil; bilinmeyeni öğretmek ve öğrencilerin düşünce dünyasını geliştirmektir.

Yorum sizin.

Sevgi ve saygılarımla.

Prof. Dr. Mehmet Asil Yılmaz